Bono Nedir?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) faizleri %14’te sabit tutmasıyla birlikte gündemde yer alan en büyük tartışmalardan biri ise süper bonoların çıkartılıp çıkartılmayacağı oldu. “Süper bono nedir? Ne amaçla kullanılır?” Sorularına geçmeden önce bilmeyenler için isterseniz bono kavramını açıklayalım.

Kısaca bono, bir borçlanma aracıdır. Tıpkı tahvil gibi bonolar da devletler ya da kurumlar tarafından ihraç edilebilirler. Finansal enstrümanlarda vade kavramı en önemli özelliklerden birisi olduğu için bu borçlanma araçları iki ana başlığa ayrılmışlardır. Eğer bir borçlanma aracı vadesi 2-12 ay arasında ise bono, 12 aydan fazla ise tahvil olarak adlandırılır. Bu temel farkı açıkladıktan sonra süper bono kavramına dönelim.

Aşağıdaki grafik 1994 yılına ait Dolar/TL kurunu göstermektedir. Görüldüğü üzere, yıla 14538 liradan başlayan dolar kuru, 4 Nisan 1994 tarihinde 22662 lira seviyelerine tırmanmıştır. Yani bu 4 aylık süreçte TL, dolara karşı yaklaşık %56 değer kaybetmiştir.

Bu değer kaybı yetmezmiş gibi 5 Nisan kararlarının ardından kur 40000 TL seviyesine dayanmıştır. Yani yaklaşık 1-2 günde TL’nin dolara karşı %77 değer kaybetmesi demek! Peki neydi bu 5 Nisan kararları? O zamanki TCMB başkanı Yaman Törüner Milliyet gazetesindeki köşe yazısında bu kararları şu şekilde derlemiştir:

– “İhracatta Vergi İadesi” ve “İhracatta Navlun Primi” uygulamaları kaldırılarak; “katlı kur” uygulamaları sona erdirildi.
– Hükümetin bütçe dışına çıkacak harcama yapabilmesini sağlayan “fon sistemi”nin kaldırılmasına karar verildi ve mevcut 73 fondan 63’ü kaldırıldı.
– Piyasa ile Merkez Bankası döviz fiyatları arasında oluşan “kur makası” yok edildi.
– Sadece halkın bankalara yatırdığı mevduattan kanuni karşılık alınması yöntemi değiştirilerek; bankaların tüm pasiflerinden karşılık alınmaya başlandı. Çünkü, bankalar için tasarruf mevduatı dışında, başka mevduat çeşitleri ve borçlanma kaynakları oluşmuştu.
– Merkez Bankası, Toprak Mahsulleri Ofisi ve diğer devlet kurumlarına, kanunu gereğince para basarak fon sağlıyordu. Merkez Bankası Kanunu değiştirilerek; bu uygulamaya tamamen son verildi.
– Merkez Bankası her yıl bütçenin yüzde 15’i kadar hükümete avans verir ve bu avanslar pratikte geri ödenmezdi. Değiştirilen Merkez Bankası Kanunu ile avans miktarı kademeli olarak yüzde 3’e kadar düşürüldü ve Hazine aldığı avanslar karşılığında Merkez Bankası’na “devlet tahvili” verdi.
– Bankalardaki tüm mevduata “devlet garantisi” verildi.
– Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) bitirildi.
– Terörle mücadelede uluslararası literatürde örnek gösterilen başarılar elde edildi.
– Döviz rezervinin 3 milyar doları aşkın bölümü ipotek altındaydı ve Merkez Bankası’nın rezerv seviyesi sıfıra inmişti. Bu saçmalığı yok etmek amacıyla, ipotek gerektirmeyen “süper döviz hesapları” sistemi getirildi ve döviz rezervleri 2 yılda 18.5 milyar dolara kadar yükseldi. Cumhuriyet tarihinde en yüksek döviz rezervimiz 7.5 milyar dolar civarında gerçekleşebilmişti.
– 3 bankanın faaliyetlerine son verildi ve Merkez Bankası bünyesinde sadece müdürlük olan Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu, Genel Müdürlük’e dönüştürüldü.
– Yabancı merkez bankaları, Merkez Bankamız’da Türk Lirası üzerinden hesap açmaya başladılar.
– İhracatı desteklemek amacıyla Eximbank kredilerine Munzam Karşılık desteği verildi.

5 Nisan 1994’te alınan bu kararların ardından dolar 32000 TL’ye sonraki gün ise 40000 TL’ye dayandı. Ardından, yaklaşık bir buçuk ay sonra 22 Nisan’da 29703 seviyelerine kadar geriledi. 29703 TL seviyelerinden sonra 35000’li seviyelere çıkmasının ardından Mayıs 1994’te %400 faizli süper bonolar piyasaya sürüldü. Buradaki amaç dövize olan talebi kesmek ve kısa dönemli kamu borçlarını ödeyebilmekti. Süper bonoların ihraç edilmesinin akabinde kurda beklenen düşüş gerçekleşmemiş olacak ki kur, Ağustos ayının ortalarına kadar 31000 seviyelerine kadar düşebilmiştir. Olaya bir de farklı bir bakış açısıyla bakacak olursak, bu hamlenin kurdaki daha fazla yükselişin önüne geçilmesini sağlayan bir hamle olduğu bile düşünülebilir. Neticede seneyi 38495 TL civarında kapatan Dolar/TL kuru 1995 yılında da sürekli yükselişine devam etmiştir. Dolar/TL kurunun sonraki yıllardaki grafiklerini aşağıdan inceleyebilirsiniz.

1995 yılına ait kur grafiği

1996 yılına ait kur grafiği

1997 yılına ait kur grafiği

1998 yılına ait kur grafiği

1999 yılına ait kur grafiği

2000 yılına ait kur grafiği

2001 yılına ait kur grafiği

Kaynaklar:
www.milliyet.com.tr/yazarlar/yaman-toruner/5-nisan-1994-kararlari-1863180
www.hurriyet.com.tr/ekonomi/1994-krizi-kisi-basina-1283-dolarimizi-goturdu-39012897
paracevirici.com/doviz-arsiv/merkez-bankasi/gecmis-tarihli-doviz/2001/amerikan-dolari
uzmanpara.milliyet.com.tr/haber-detay/gundem2/5-nisan-1994te-ne-olmustu/1000/590

---

Son Yazılar